De Nederlandse fotograaf Geert van Kesteren verzamelde foto’s uit Bagdad, gemaakt door Irakezen met een mobieltje.

De kogel was door vier muren gegaan, ketste af en had zich in de zij van een jonge arts geboord. Een tijd later laat een gevluchte vriend van hem in de Jordaanse hoofdstad Amman een foto zien van de wond die de kogel had veroorzaakt. Op zijn mobiele telefoon. ‘Dit is mijn vriend, twee weken voordat hij doodging.’

Zo kwam fotograaf Geert van Kesteren op het idee om wél beelden uit Irak te krijgen. Want zelf het land in gaan, dat was veel te gevaarlijk. ‘Bovendien heb ik twee kinderen thuis.’ En de collega’s die het wel doen, reizen ‘embedded’. Maar in die ene foto zag Van Kesteren de mogelijkheid om zijn verhalen van Iraakse vluchtelingen in buurlanden Syrië, Turkije en Jordanië te illustreren. Want de mensen die achterbleven in Bagdad bleken foto’s te maken met hun mobiele telefoons en ze naar familie over de landsgrenzen te sturen. Het boek Baghdad Calling is de vandaag gepresenteerde bundeling van die woorden en beelden.

Het idee voor het boek ontstond in januari 2007, toen Van Kesteren (1966) naar omliggende landen van Irak reisde om de situatie van vluchtelingen uit het land zichtbaar te maken. Hij ging de straat op en vroeg willekeurige voorbijgangers naar hun verhaal. Het idee voor foto’s ontstond daar pas.
‘Als er één ding gelukt is in Irak, is het de mobiele telefonie wel’, zegt Van Kesteren. ‘Een van de vluchtelingen liet me de foto’s zien: van haar gevluchte nicht, die probeert om illegaal Zweden binnen te komen. Van haar neef, die nu in de gevangenis in Turkije zit. Van haar man, die was gemarteld door Saddam.’

Beelden die bijna naadloos aansloten bij de opgetekende vertellingen van vluchtelingen in buurlanden. Of die juist ongewoon waren, soms tegendraads. ‘Bij een beeld van een jongen voor een rode sportauto denk je aan Los Angeles, niet aan Bagdad.’

Na die paar mensen die hem foto’s hadden laten zien, begon het verzamelen. Hulpdiensten, collega’s en vluchtelingen kregen de vraag om vooral zo veel mogelijk beelden uit Irak te sturen. Beelden die bijna allemaal waren gemaakt met mobiele telefoons. Van lijken op straat tot huwelijksfoto’s, van gewonden tot een vakantiekiekje van een zwemmende jongen. Na een proces van afwegen en selecteren ‘vlocht’ zich zo een verhaal over de dagelijkse situatie in Bagdad, samen met foto’s van hemzelf van hun gevluchte familieleden.

‘We kregen veel beelden vanuit de auto, van Bagdad met rookpluimen op de achtergrond. In het boek wilden we het gevoel creëren dat je zelf in de stad rijdt.’

Irak is geen onbekend terrein voor Van Kesteren. Hij fotografeert er ‘alweer tien jaar’, voor onder andere het Amerikaanse Newsweek, het Duitse Stern en Vrij Nederland. De fotograaf maakte bovendien vier jaar geleden het boek Why mister, why?, over het optreden van de Amerikanen in Irak in 2003 en 2004. Maar nu was het tijd voor het verhaal van de Iraakse ontheemden.

‘Oorlog is niet alleen bomaanslagen en doden, hoe vaak het ook gebeurt’, zegt Van Kesteren. ‘Er komen familieleden om, er vluchten mensen.’ En voor dat verhaal – dat van de Iraakse vluchteling – is te weinig aandacht, vindt Van Kesteren. ‘Het is zo complex, zo veel barbaars geweld. Etnische zuiveringen, wijken waar bevolkingsgroepen het tegen elkaar opnemen. Een groot deel van de bevolking zit nu in het buitenland, huurt met het laatste geld een appartement en heeft weinig zicht op een toekomst. Hun Irak bestaat niet meer.’ Het is, geeft de fotograaf toe, een cliché, maar juist die mensen wil hij door middel van dit boek een stem geven. Als boodschapper, welteverstaan. Want hoewel het boek mede is gefinancierd door Amnesty International en Stichting Vluchteling, weigert hij om een ‘promotiepraatje’ te houden. ‘Of het nu voor een hulporganisatie is of voor Defensie.’ De boodschap, daar gaat het om. Laten zien wat er gebeurt. Maar niet als wereldverbeteraar. ‘Ik geloof meer in de kracht van de journalistiek dan in persoonlijke idealen.’

© de Volkskrant/ Pieter Sabel

Foto’s: © Geert van Kesteren: Baghdad Calling, Reportages uit Turkije, Syrië, Jordanië en Irak. Episode Publishers Rotterdam, 25 euro.